A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z
Å
Ä
Ö

Tilmaanbixin

Tilmaanbixin

Shaxda xarfaha

Bogga qaybtiisa kore ee bidix xigta waxaa ku yaalla shax ay xarfo ku qoranyihiin. Xarfahaas intooda la madoobeeyay, waa kuwa eray qaamuuseedyada ay ku bilowdaan iyo qormooyinkooda erayeedba qaamuuskan laga heli karo. Haddii aad mid ka mid ah xarfahaas gujiso ama riixdo, waxaa kuu soo baxaya liis ay ku taxanyihiin erayada xarafkaas ku bilowda. Labaatan eray baa markiiba shaashadda ka soo muuqanaysa.

Liiska eray qaamuuseedka

Dhinaca bidix waxaa ku taxan liis erayo qaamuuseed oo alifba’ ku socda. Eray qaamuuseed walba wuxuu kugu xirayaa ama linki u yahay qormada erayga ama qoraalka macnaha eraygaasi leeyahay. Liiskan waxaa ku yaalla laba nooc oo erayo ah: eray qaamuuseedyo caadi ah iyo erayo faahfaahinaya macnaha eray qaamuuseedka. Erayga faahfaahinaya eray qaamuuseedka waxaa ku hor taalla fallaar dhinaca midig u jeedda. Taasi waxay tilmaamaysaa, in eraygu uu qayb ka yahay qormo furmaysa, marka linkiga erayga la gujiyo.

Liiska eray qaamuuseedka fallaaraha ku yaalla ayaa horay iyo gadaal (kor iyo hoos) loogu rogrogi karaa. Eray qaamuuseedka marka la gujiyo, wuxuu soo istaagayaa bartamaha liiska oo waxaa furmaya qormada erayga ama qoraalka macnaha eraygaasi leeyahay.

Raadinta erayga

Erayga aad doonaysid ku qor khaanadda ay ku taallo ”Hakusana…”. Waxaad ku qori kartaa eray qaamuuseed dhammaystiran (sida helistä) ama qayb erayga ka mid ah (heli). Khaanadda midigta sii xigta waxaad ka dooran kartaa halka ay xarfaha aad qortay kaga jiraan erayga aad raadinaysid, sida bilowga, dhexda ama dhammaadka erayga.

Inta aad qoraalka waddo, waxaa kuu soo baxaya eray qaamuuseedyo uu midkood noqon karo, kan aad goobaysid. Erayo finish ah iyo kuwo soomaali ah baa kuu soo baxaya. Erayada soomaaliga ah waxaa ku daba qoran ”(somali)” oo qawsyo ama bilo ku dhex jirta. Erayadaasi waa macnayaasha af soomaaliga ah ee eray qaamuuseedka af finishka ah.

Natiijada raadinta waxaa ku soo baxaya liis ay ku taxanyihiin eray qamuuseedyada suuraggalka ah ee la doonayo iyo erayo faahfaahinaya macnaha eray qaamuuseedka, kuwaas oo alifba’ ahaan isu daba yaalla. Erayada faahfaahinaya eray qaamuuseedka waa erayo sii kala dhigdhigaya macnaha eray qaamuuseedka, tusaale ahaan eray qaamuuseedka leski faahfaahintiisa ama kala dhigdhigiddiisu waxay noqonaysaa naisleski iyo miesleski.

Natiijada raadinta qaybteeda dambe waxaa ku oolli kara eray qaamuuseedyo af finish ah, kuwaas oo ay ku daba qoranyihiin macnayaashooda af soomaaliga ah oo bilo ku jira. Macnayaashaas af soomaliga ah alifba’ ahaan bay isugu xigaan. Tusaale ahaan haddii erayga la raadinayo uu yahay heli oo sidaas la qoro, natiijadu waxay noqonaysaa: helikobakteeri, helikopteri, helinä, helistin, helistä, helium, hommata (helid), keksiä (helid) iwm.

Qormada erayga iyo habdhiskiisa

Qormada erayga iyo habdhiskiisa

Eray qaamuuseed

Qoraalka eray qaamuuseedka af finishku wuxuu badanaa ku salaysanyahay kayska ereyada afka finishka ee magacyada, sifooyinka, magacuyaallada iyo tirooyinka ah, intuusan isrogrogga kaysasku ku dhicin, islamarkaasna uu keli yahay (tusaale ahaan kissa, iloinen, minä, kahdeksan). Marmarka qaarkood eray qaamuuseedku wuxuu noqon karaa kayska kor ku xusan oo jamac ama wadar ah (tusaale ahaan alkeet).

Qoraal naxweedka falalku wuxuu ku salaysanyahay masdarka 1-aad  ama infinitifka 1-aad oo u taagan qaab faleed uusan ku dhicin isrogrog la xiriira tirada, caynta iyo amminkaba (tusaale ahaan ajatella, hakata).

Eray qaamuuseedyada waxaa ka mid ah erayo la soo gaabiyay oo u kala baxa: kuwo sida erayada caadiga ah loo akhriyo, tusaale ahaan EMU, Emu1, iyo kuwo xaraf-xaraf loo akhriyo, tusaale ahaan DVD, dvd18.

Eray qaamuuseedyada waxaa ka mid ah magacyo goobeed ama juquraafi ah: magacyada qaaradaha, badaha adduunka kuwooda ugu waaweyn, harooyinka, webiyada, jasiiradaha iyo buuraleyda, magacyada waddamada Yurub iyo caasimadahooda iyo sidoo kale magacyada waddamada ugu waaweyn Koonfurta & Woqooyiga Ameerika, Afrika iyo Aasiya.

Eray qaamuuseedyada waxaa kale oo qayb ka ah magacyada hey’adaha caalamiga ah kuwooda ugu doorka roon iyo magacyada laamo shaqo oo Midowga Yurub la xiriira, iyo sidoo kale magacyada maxkamadaha iyo heshiisyada caalamiga ah kuwooda ugu muhimsan.

Eray qaamuuseedyada waxaa sidoo kale ka mid ah magacyo la xiriira habdhiska bulshada finishka (tusaale ahaan Kela, Maahanmuuttovirasto) iyo magacyada goobo guud (tusaale ahaan Arkadianmäki, Mäntyniemi).

Waxaa kale oo jira magacyada maalmo munaasabado gaar ah lagu xuso (tusaale ahaan Kalevalan päivä iyo Lucian päivä).

Nambarka (1., 2. ama 3.) ee ku horyaalla eray qaamuuseedka wuxuu sheegyaa, in eray qaamuuseedku uu yahay homoonim ama eray qaabwadaage ah. Erayga qaabwadaagaha ahi waa eray dhawaaq ahaan ama qoraal ahaan eray kale la mid ah, balse ka macno duwan, tusaale ahaan 1. kuusi ’geed’ ama 2. kuusi ’eray tireed’.

Macluumaadka nadooca erayga

tusaale ahaan

arka 9*D adjektiivi KS

Qormada erayga waxaa dhinac uga yaalla xarfaha KS oo midab buluug ah ku dhex jira, waa linki u taagan Kielitoimiston sanakirja (Qaamuuska xafiiska luqadaha) oo wuxuu kugu xirayaa isla qormada eray ee qaamuuskaas kale. Kielitoimiston sanakirja waxaad ka arkaysaa qaababka eray qaamuuseedku u nadoocsamo.

Dhammaan erayada la soo gaabiyay ee nadoocsama waxaa loo kala yeelay noocyo nadooc (taivutustyyppi). Erayada la soo gaabiyay ee sida erayada caadiga ah loo akhriyo waxay u nadoocsamaan, habka erayada ay isku nooca yihiin, tusaale ahaan EMU, Emu1, oo markii nadoocu ku dhaco noqonaya Emun, emun. Erayada la soo gaabiyay ee xaraf-xarafka loo akhriyo iyo dibkabaha nadoocooda (taivutuspääte) tilmaamaya laba dhibcood ayaa lagu kala qaybiyaa, tusaale ahaan DVD, dvd18, oo markii nadoocu ku dhaco noqonaya DVD:hen, dvd:hen.

Sidoo kale qaamuuska waxaa ku jira eray qaamuuseedyo aan ku jirin Kielitoimiston sanakirja. Erayadaas waxaa ku daba qoran nambarka noocooda nadooca, laakiin ma laha linkiga kugu xiraya Kielitoimiston sanakirja.

Kooxayn erayeed

Qormada erayga waxaa lagu sheegaa kooxayn erayeedka ama qaybaha hadalka ee eray qaamuuseedka af finishka ahi uu ka tirsanyahay. Kooxayn erayeedka qaamuskan loo adeegsaday waxay kala yihiin eray magaceed (substantiivi), sifo (adjektiivi), magacuyaal (pronomini), eray tireed (numeraali ama lukusana), qurub (partikkeli) ja fal (verbi).

Xadka erayada lammaan

Haddii eray qaamuuseedku uu yahay eray lammaane ah, qaybaha uu ka koobanyahay way ku hoos yaallaan, iyagoo xarriiq taagan lagu kala qaybiyay oo bilo ayay ku jiraan, tusaale ahaan autotalli (auto|talli) ja naurunaihe (naurun|aihe).

Magac cilmiyeedyada

Magacyada cilmiyeed ee dhirta iyo xayawaanka waxaa laga heli karaa bilowga qormada erayga.

Laanta ama hannaanka erayga loo adeegsado

Eray qaamuuseedka ama tusaalooyinka waxaa la socda erayo la soo gaabiyay oo tilmaamaya laanta ama hannaanka erayga loo adeegsado.

Eraygu wuxuu la xiriiri karaa laan gaar ahaaneed oo xirfad ama maaddo aqooneed ka mid ah (tekn., lääk., mus. iwm.).

Sidoo kale hannaanka eraygu wuu ka duwanaan karaa luqadda guud ee caadiga ah oo wuxu tusaale ahaan noqon karaa af haasaawe (ark.), hannaan suugaaneed (ylät.) ama luqad carruureed (last.). Eraygu wuxuu kale oo noqon karaa mid liidid (halv.) ama kaftan (leik.) xambaarsan. Sidoo kale eraygu wuxuu noqon karaa mid gaboobay (vanh.). Erayada la soo gaabiyay ee hannaanka la xiriira waxay ku salaysanyihiin macnaha eray qaamuuseedka af finishka ah.

Erayada la soo gaabiyay macnayaashooda af finishka iyo af soomaaliga ahba waxaa laga helayaa jaantuska erayada la soo gaabiyay.

Macne eray

Eray qaamuuseedyadu waxay badanaa leeyihiin ama lagu fasiray 1–3 oo macne eray ah. Macnayaasha erayadu waxay ku qoranyihiin far la nuuriyay oo hakadyo lagu kala qaybiyay, tusaale ahaan:

Kuva artikkelista aalto

Qeexidda macnaha erayga

Haddii la waayo macnaha af soomaaliga ah ee eray qaamuuseedku yeelan karo, eray qaamuuseedka waxaa lagu sharxay qeexid kooban oo ku qoran far midabkeedu boor ama dambas yahay:

Kuva artikkelista koivu

Qeexidda macnaha eray qaamuuseedku waxay ku daba qornaan kartaa macnaha erayga ee af soomaliga ah, markaas oo ay qeexiddu sii faahfaahinayso macanaha erayga wax lagu fasiray, tusaale ahaan:

Kuva artikkelista eduskuntaryhmä

Tusaalayaasha

Tusaalayaasha lagu soo qaatay qormooyinka erayada hawshoodu waa inay iftiimiyaan macnaha erayga iyo sidoo kale weeraha iyo arrimaha inta badan loo adeegsado. Tusaalayaashu waxay u kala baxaan kuwo weerahoodu aysan buuxin ama dhimanyihiin (tusaale ahaan mielenkiintoinen henkilö, laitteen käyttöohjeet, navakka tuuli) ama kuwo weerahoodu buuxaan ama dhanyihiin (tusaale ahaan kirjoitin kirjeen käsin, tuulee kovaa, missä on lähin pysäkki?, älä läikytä mehua pöydälle!).

Weeraha tusaalayaasha ah waxaa lagu muujiyay xiriirka ka dhexeeya erayga wax xukuma iyo midka la xukumo (tusaale ahaan se kiinnostaa minua kovasti, hän lauloi kauniin laulun, hän ojensi minulle kätensä).

Tusaalayaasha waxaa siyaabo kala duwan loogu adeegsaday amminta (aikamuoto), qofka (persoona) iyo habka (tapaluokka). Maaddaama ay tusaalayaashu yihiin kuwo fudud, amminta iyo qofka si fudud ayaa loo beddeli karaa, haddii loo baahdo.

Tilmaanbixinta dhawaaqista iyo astaamaha codaynta

Haddii erayga loogu dhawaaqo si ka duwan qaabka uu u qoranyahay, habka loogu dhawaaqo waxaa lagu daba qoray eray qaamuuseedka oo bilo xaglo toosan leh buu ku dhex jiraa. Haddii farta caadiga ah ee eraygu ku qoranyahay iyo habka duwan ee loogo dhawaaqo la wada heli karo, labadaba waa la muujiyay:

diabetes [-be- t. -bee-]

Tilmaanbixinta dhawaaqistu waxay ku salaysantahay habqoraalkan hoos ku yaalla:

ŋastaanta dhawaaqa äng, sida doping [doupiŋ]
šastaanta dhawaaqa shibbanaha codlaawaha ah, sida charterlento [š-]
zastaanta s-da ee dhawaaqa codlaha ah, sida blues [bluus ama bluuz]
žastaanta dhawaaqa shibbanaha codlaha ah, sida collegepusero [kolidž-]
əastaan shaqal oo lagu soo qaban karo e-da iyo ö-da, sida catering [keitəriŋ]
wastaan dhawaaq oo u dhaxaysa v-da iyo u-da, sida hardwear [haadweə(r)]
~astaanta sanqaaleed ee shaqalka, sida genre [genre ama žããr]
xastaanta asbireeshinka, sida kai [kaix ama kai]
´astaanta codkaca ee daba taalla shaqalka alanka codkacu saaranyahay, sida cappuccino [kapputšii´no]
shaqalka dhawaaqiisu dheeraado laba xaraf baa lagu astaameeyay, sida fleece [fliis]

Astaamaha kale

| Astaanta muujisa qaybaha erayada lammaan
*Xiddigta ka dambaysa nambarka nadooca waxay sheegaysaa, in eraygu leeyahay isrogrog shibbane (eeg Macluumaadka nadooca).

Tilmaanbixinta tixraaca qaamuusyada

Tixraacidda iyo xuquuqaha qaamuusyada luqadaha dadka waddanka u soo guuray

Xuquuqda qaamuusyada luqadaha dadka waddanka u soo guuray waxay u dhowrsantahay Machadka afafka rasmiga ah ee Finland (Kotimaisten kielten keskus).

Qaamuuska finish–soomaaliga (suomi–somali-sanakirja) waxaa loo tixraacayaa sidan:
Suomi–somali-sanakirja. Helsinki: Kotimaisten kielten keskus. URN:NBN:fi:kotus-201739. Verkkojulkaisu HTML. Päivitettävä julkaisu. Päivitetty 14.12.2018 [viitattu xx.xx.xxxx].

Qormooyinka erayada habka loo tixraacayo waa iyadoo la muujiyo qormo walba eray qaamuuseedkeeda iyo/ama cinwaankeeda www-ga.

Tixraacidda iyo xuquuqda qaamuuska Qaamuuska xafiiska luqadaha (Kielitoimiston sanakirja)

Xuquuqda Qaamuuska xafiiska luqaduhu waxay u dhowrsantahay Machadka afafka rasmiga ah ee Finland (Kotimaisten kielten keskus) iyo Kielikone Oy.

Qaamuuska waxaa loo tixraacayaa sidan:
Kielitoimiston sanakirja. Helsinki: Kotimaisten kielten keskus. URN:NBN:fi:kotus-201433. Verkkojulkaisu HTML. Päivitettävä julkaisu. Päivitetty 6.6.2018 [viitattu xx.xx.xxxx].

Qormooyinka erayada habka loo tixraacayo waa iyadoo la muujiyo qormo walba eray qaamuuseedkeeda iyo/ama cinwaankeeda www-ga.